به گزارش خبرنگار مهر، احمد بستانی، نویسنده و مترجم حوزه فلسفه و استاد علوم سیاسی دانشگاه خوارزمی، در مراسم بزرگداشت فارابی و روز حکمت و فلسفه که در کتابخانه ملی برگزار شد در رابطه با جایگاه کتاب آرا اهل مدینه فاضله در مثلث دین، فلسفه و سیاست، اظهار کرد: بحث من درباره کتاب آرا اهل مدینه فاضله از منظر فلسفه سیاسی است و تأکیدم بر آن چیزی است که غربیها به آن «رسپشن» یا دریافت و فهم این رساله در سنت فلسفه سیاسی میگویند. از منظر فلسفه سیاسی، کتاب فارابی در یک مثلث قرار میگیرد. یک ضلع آن دین، یک ضلع فلسفه و یک ضلع سیاست است. فارابی برای اولین بار هم نسبت دین و سیاست و هم نسبت دین و فلسفه را به صورت منسجم طرح میکند. پیش از او کسانی مانند رازی را داریم که نگاهشان به نبوت نسبتاً منفی است و از سوی دیگر متکلمان هستند که به نظر فارابی آنها هم به کنه مطالب مربوط به نبوت و فلسفه نبوی پی نبردهاند.
بستانی با اشاره به ساختار کتاب، بیان کرد: کتاب سی و هشت بخش دارد و از بحث سبب اول و خلقت و مباحث مربوط به آفرینش، نفس و خیر و شر شروع میشود، بعد به بحث نبوت و هویت فرشتگان میرسد، سپس وارد بحث سیاست میشود و از تشکیل اجتماعات، رئیس اول، ویژگیهای رئیس اول و رئیس جمهور و در آخر مدینههای جاهله و مدینههای غیر فاضله سخن میگوید. مفسران فارابی این مضامین را معمولاً به چند گونه تقسیمبندی کردهاند؛ اغلب میگویند یک بخش متافیزیکی دارد و یک بخش سیاسی. بخش متافیزیکی شامل بحث مربوط به اول و عقل و نفس است و بخش سیاسی شامل مباحث جامعه و سیاست است. به همین دلیل تقریباً دو سنت تفسیری معاصر وجود دارد. سنتی که تفسیر متافیزیکی از این رساله دارد، مانند فارابیشناسانی که معتقدند این رساله سیاسی نیست بلکه سیری است که نشان میدهد چگونه نفس میتواند در مراتب هستی بالا برود و به مبدأ متصل شود؛ و تفسیر سیاسی که کسانی مانند لئو اشتراوس و شاگردانش معتقدند کل بخش متافیزیک رتوریک است و همه برای ارائه الگویی است که نشان دهد سیاست باید تحت هدایت فلسفه باشد.
بستانی با اشاره به مهمترین دستاورد فارابی در فلسفه سیاسی، خاطرنشان کرد: به نظر من مهمترین بخش کتاب و مهمترین دستاورد فارابی در فلسفه سیاسی، تأکیدی است که بر قوه متخیله و نقش تخیل در سیاست دارد. فارابی اول نقش تخیل را در نبوت نشان میدهد و بعد سیاست را بر اساس نبوت توضیح میدهد. فارابی اولین کسی است که اهمیت تخیل در سیاست را به شکل مستوفی نشان میدهد. فیلسوف و نبی هر دو از یک منبع، یعنی عقل فعال، حقیقت واحدی را دریافت میکنند، منتها به دو شکل متفاوت؛ در قالب استدلال عقلی و در قالب تخیلات و ایماژها و صور. نکته مهم دیگر این است که حتی فیلسوف هم اگر بخواهد سیاست فاضله را اعمال کند، ناچار است از قوه نبوت، یعنی همان قوه متخیله، استفاده کند. اهمیتی که فارابی به تخیل میدهد کمتر از اهمیتی نیست که برای عقل قائل است، چون میگوید فیلسوف هر چقدر هم حقایق را دریافت کرده باشد، وقتی میخواهد به مردم حکومت کند مجبور است از ابزارها و حکایتهایی استفاده کند که مبنای تصویری، کتابی، خطابی و شعری دارند.
این پژوهشگر با اشاره به نقدهای واردشده به این نگرش، تصریح کرد: اولین مواجههها اعتراض به این نگرش بود که چرا قوه نبوت بر اساس قوه متخیله توضیح داده شده؛ یعنی یک توضیح طبیعتگرایانه از نبوت ارائه شده است. این نقد را هم در فیلسوفان میبینیم، مثلاً در ابنطفیل در ابتدای کتاب حی بن یقظان، و هم در متکلمان مانند غزالی که در کتاب تهافت الفلاسفه به صراحت میگوید نبوت لطف الهی است و به هیچ وجه نمیتوان آن را بر اساس قوه متخیله توضیح داد. نقد دیگر معرفتشناختی است و بسیار مهم؛ طبق سیستم مشایی، تخیل فقط میتواند منشأ تصور باشد نه تصدیق و بنابراین نمیتوان از آن علم و استدلال استخراج کرد. پس با این کار نبوت توضیح داده نمیشود، بلکه تبیین ناقصی از آن ارائه میشود.
بستانی با اشاره به ادامهدهندگان پروژه فارابی، تشریح کرد: ابنسینا برای حل مسئله تخیل و عقل به مفهوم «عقل قدسی» میپردازد. او میگوید نبوت با قوه متخیله مرتبط است، اما بعضی از انبیا واجد جایگاهی هستند که به آن عقل قدسی میگویند و آن بالاتر از عقل مستفاد است که فارابی به آن اشاره کرده است. بنابراین ابنسینا مسئله را اینطور حل میکند که پیامبر با قوه متخیله متصل نمیشود، بلکه با عقل قدسی که خودش مبنای بحثهای بعدی درباره حدس و علم حضوری است.
این نویسنده با اشاره به ابنمیمون، فیلسوف یهودی، بیان کرد: ابنمیمون در کتاب دلالة الحائرین تأثیر زیادی از فارابی پذیرفته است. تفکیک بین عوام و خواص، اینکه عوام با قوه متخیله باید به حرکت درآیند و فضیلتمند شوند و خواص با استدلال فلسفی، و اینکه ظاهر شریعت را باید برای عوام مقید بود ولی تعبیر برای اهل باطن و فیلسوفان، از جمله این تأثیرات است. ابنمیمون نیز کاری مشابه ابنسینا میکند و حضرت موسی را از این قاعده استثنا میکند و میگوید پیامبران همگی قوه متخیله دارند، ولی موسی هم فیلسوف بوده و هم کمال متخیل و هم کمال ناطق را داشته است. در اینجا نیز نوعی نگاه تئولوژیک وارد میشود.
بستانی با اشاره به اسپینوزا، یادآور شد: اسپینوزا فیلسوف اوایل دوره مدرنیته است و تأثیر ابنمیمون بر او روشن است. اسپینوزا در رساله الهیاتی سیاسی عملاً پایهگذار نقد عقلانی و تاریخی دین است و از نظر اندیشه سیاسی یکی از پایههای فلسفه سیاسی مدرن در کنار هابز محسوب میشود. همان تفکیک عقل و تخیل و عوام و خواص در او دیده میشود و معتقد است دین را باید بر اساس مبانی و ضوابط عقلی سنجید؛ یعنی این تخیلی که در قالب متون دینی، حکایتها و اسطورههای دینی نمایان میشود را باید با معیارهای عقلانی واکاوی کرد. نکته جالب این است که اسپینوزا با اینکه فیلسوفی عقلگراست، حضرت مسیح را استثنا میکند و میگوید تنها پیامبری که نبوتش از طریق لوگوس و قوه ناطقه بوده، مسیح است و این رویکردی پروتستانی است.
بستانی در جمعبندی، تاکید کرد: حرف من در این فرصت کوتاه تأکید بر اهمیت فارابی در فلسفه سیاسی است. فارابی در قرن چهارم میزیسته و میراثش در عقلانیاندیشی سیاسی و فلسفی، به نظر من یک قدم جلوتر از تمام کسانی است که از او تأثیر پذیرفتهاند. منطق بحث فارابی بسا بیشتر از منطق ابنسینا، ابنمیمون و حتی اسپینوزا، منطق فلسفی و متکی به استدلال فلسفی است. در فلسفه سیاسی، فارابی متکی به این است که هر دین و هر ملتی و تکثرش خوب است، به خاطر اینکه تکثر این تمایلات در جهان متکثرند، اما معیار ما در نقد دین باید عقل و عقلانیت باشد. این درس بزرگی است که همچنان میشود از فارابی گرفت و به همین دلیل فارابی همچنان زنده و مدرن است و حتی در قرن بیست و یکم میتوانیم از او بسیار بیاموزیم.



نظر شما